13-05-2020

Deze week keer ik weer terug naar mijn favoriete componist Beethoven (1770-1827) en wel met zijn 7^e symfonie. Deze symfonie ging in 1813 in première in Wenen met Beethoven als dirigent. Het werk kreeg een geweldige ontvangst; het tweede deel kreeg zoveel applaus dat het zelfs herhaald moest worden. Je ziet hier ook een verschil met de huidige praktijk bij concerten waar eerst het hele werk wordt gespeeld voordat applaus klinkt. Hoogstens kan het publiek tussen de delen even hoesten, neus snuiten of een pepermuntje eten.

Ik heb dit werk twee jaar geleden uitgevoerd met het Venloos Symfonieorkest en ik beschouw het als een van de hoogtepunten die ik heb mogen meemaken met dat orkest. Sowieso is het voor een amateurorkest een lastig werk, maar met vele repetities slaagden we erin een mooie uitvoering neer te zetten. Ik herinner me nog dat ik tijdens de uitvoering (ergens in deel 1) bijna zat te huilen van emotie om dat werk te mogen spelen.

De symfonie heeft ook wel de bijnaam “symfonie van de dans” en dat komt met name tot uitdrukking in het laatste snelle deel. Overall heeft de symfonie een hele blijmoedige uitstraling en bevat het ook veel Beethoviaanse kenmerken. Dat begint al met deel 1, waar een lange langzame inleiding voert tot het neerzetten van het motief door afwisselend strijkers en blazers. Dat motief klinkt bedrieglijk eenvoudig:

maar moet vervolgens door alle instrumentgroepen het resterende eerste deel worden vastgehouden. Het tweede langzame deel start met het neerzetten van het thema vanuit de lage strijkers, in langzame crescendo overgenomen door steeds meer instrumentgroepen. In een trio spelen de houtblazers een tegenmelodie (met ook een dankbare rol voor de fagot), waarna weer wordt teruggekeerd naar het thema waarmee dit deel startte. Deel 3 is een snel deel, met een iets minder snel tweede lieflijker thema wat als een contrast wordt neergezet en daarmee van deel 3 een heel mooi geheel maakt. Deel 4 tenslotte raast van het begin af door alle instrumentgroepen en bevat teveel om op te noemen. Zowel de muzikant als de toehoorder krijgen geen moment rust tot het einde toe.

Uit de vele beschikbare opnamen heb ik gekozen voor de uitvoering door het Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Iván Fischer. Veel luisterplezier.

18-12-2019

De titaan Prometheus, zoon van de titaan Iapetos en de oceanide Clymene en broer van Atlas, maakte, met toestemming van Zeus rechtopstaande figuren, naar het voorbeeld van de goden. Zonder dit te overleggen met Zeus blies Prometheus de mens hierna ook de levensadem in. Zeus was daar ontstemd over en had het daarom niet zo op met mensen. Prometheus vond echter dat de mensheid hierdoor bij het verdelen van de gaven door de Goden er bekaaid vanaf was gekomen. Daarom stal hij het vuur bij de goden op de Olympos en gaf het aan de mensen. Hij leerde ze er werktuigen mee te maken en gaf daarmee ook de mogelijkheid dat mensen zich konden verwarmen. Dat stelen werd door oppergod Zeus zwaar bestraft. Prometheus werd aan rotsen geketend en iedere dag at een adelaar zijn lever op. In de nacht groeide die lever weer aan zodat dit tafereel zich iedere dag kon herhalen. Uiteindelijk werd Prometheus door Heracles bevrijd.

Dit jaar leerde ik dat deze mythe een kern van waarheid bevat. Wanneer je tweederde van de lever van een gezond mens weghaalt groeit het restant weer aan tot een volwaardige lever. Daardoor kan je, als je aan allerlei randvoorwaarden voldoet, als donor dienen voor iemand wiens lever bijvoorbeeld door kanker is aangetast. Die ontvanger kan uitstekend verder leven met 2/3 van een gezonde lever. Twee personen die ik professioneel goed ken hebben dit jaar als donor en ontvanger voor elkaar gediend bij een dergelijke transplantatie.

Terug naar de mythe. Het gegeven dat iemand uit liefde voor de mensheid de macht trotseert en bereid is zijn leven te riskeren sprak Beethoven enorm aan. Hij heeft daarom de muziek gecomponeerd bij een ballet Die Geschöpfe des Prometheus (de scheppingen van Prometheus) van de choreograaf Salvatore Viganò. De muziek bevat de typisch Beethoviaanse thema’s, gekenmerkt door grote verschillen tussen zachte en luide passages. Of om mijn buurman klarinettist bij het Venloos Symfonieorkest te parafraseren “er gebeurt altijd wat bij Beethoven, het is nooit saai”. Misschien komt het thema aan het einde je bekend voor. Dat klopt, Beethoven heeft het later ook gebruikt in zijn 3^e symfonie (de Eroica)

Luister naar de uitvoering door het The Menuhin Festival Orchestra o.l.v. Yehudi Menuhin.

30-10-2019

Vanwege tijdgebrek deze week een wat gemakzuchtige keuze met weinig toelichting. Na Beethoven’s 6^e symfonie van vorige week deze week zijn 1^e symfonie. Het is leuk om te vergelijken hoe Beethoven vanuit deze symfonie ontwikkeld is naar het niveau wat hij in zijn 6^e symfonie had en waar zijn ontwikkeling culmineerde in zijn 9^e symfonie, dat tot aan Mahler een nieuwe standaard zette voor symfonieën en soms een verlammende uitwerking had (zie mijn eerdere verhaal bij een werk van Brahms).

Hoewel deze 1^e symfonie nog erg in de traditie van Haydn en Mozart is geschreven, was de eigenzinnigheid van Beethoven toch al wat te merken. Zo opent de symfonie (geschreven in C groot) niet zoals gebruikelijk in die tijd in die toonsoort, maar in de toonsoort F, waarna het naar de toonsoort C moduleert. Verder opent het vierde deel, een rondo, erg langzaam terwijl je daar een snelle opening zou verwachten.

Deze symfonie heb ik verschillende malen mogen uitvoeren in Venlo. Ik herinner me nog heel goed dat dit het eerste werk van Beethoven was waaraan ik meewerkte in Venlo. Toen we dit voor de eerste keer op een repetitie doorspeelden realiseerde ik me dat ik de noten speelde die mijn favoriete componist ooit zo had bedacht. Ik werd daar toen wel emotioneel van.

De uitvoering is door de Wiener Philharmoniker o.l.v. Herbert von Karajan.

23-10-2019

Met een Beethovenjaar in aantocht (in 2020 wordt gevierd dat Beethoven 250 jaar geleden in Bonn is geboren) deze week een voorproefje met zijn 6^e symfonie (bijnaam: Pastorale). Dit werk was mijn eerste kennismaking met deze componist en zijn orkestmuziek heeft mij toen ogenblikkelijk gegrepen tot op de dag van vandaag. De kennismaking was tijdens een muziekles in de brugklas op het Daltonlyceum in 1969. In die tijd was vooral de 5^e symfonie van hem erg populair, mede door de popbewerking van Ekseption die toen een hit was. Het was vooral het verhaal achter de 6^e symfonie die die leraar toen vertelde waardoor ik werd gegrepen, omdat ik toen voor het eerst besefte dat muziek een taal is om gevoelens mee uit te drukken waardoor (als je die taal verstaat) muziek veel meer gaat leven. Met het Venloos Symfonieorkest hebben we deze symfonie meerdere malen uitgevoerd, zeer tot mijn genoegen.

Beethoven was een groot natuurliefhebber die ervan genoot in de bossen en op het platteland rond Wenen te wandelen. Indrukken die hij daarbij opdeed heeft hij verwerkt in deze symfonie. Het werk bestaat uit 5 delen, ieder met een eigen karakter. Delen 3, 4 en 5 gaan zonder pauze in elkaar over.

1. Erwachen heiterer Empfindungen bei der Ankunft auf dem Lande. Verbeeldt de stemming waarin je komt als je de drukte van de stad achter je laat en in de rust van de natuur terechtkomt.
2. Szene am Bach. Hoor hier het constante kabbelen van een beekje in de strijkers en (op het einde) de nachtegaal, kwartel en koekoek die op elkaar reageren.
3. Lustiges Zusammensein der Landleute. Een feestje op het platteland met een orkestje waar de hobo steeds een tel te laat inzet waardoor de melodie erg verrassend wordt omdat de fagot steeds wel op de tel speelt.
4. Gewitter und Sturm. Dit deel behoeft verder geen uitleg.
5. Hirtengesang. Frohe und dankbare Gefühle nach dem Sturm. De opluchting dat het onweer is overleefd zonder nadelige gevolgen wordt hier verbeeld.

Het werk ging op 22 december 1808 in première tijdens een concert waar ook o.a. de 5^e symfonie, het 4^e pianoconcert en de koorfantasie (de eerste zaagplaat die ik hier introduceerde) in première gingen. De totale voorstelling duurde toen 4 uur in een onverwarmde zaal.

Ik heb gekozen voor een uitvoering door de Berliner Philharmoniker o.l.v. Herbert von Karajan. Veel luisterplezier!

10-07-2019

In zijn leven heeft Beethoven (1770-1827) slechts één vioolconcert geschreven, maar wat voor eentje. Beethoven schreef het concert in het najaar van 1806 en het ging daags voor Kerstmis van dat jaar in première. Het leek een soort haastklus. De solist, Franz Clement, had vooraf grote delen van de solopartij nog niet gezien, dus op het concert heeft hij prima vista moeten spelen. Dat zal de kwaliteit van de uitvoering niet goed hebben gedaan. Beethoven heeft het werk ook omgeschreven voor een piano als solo-instrument. Die versie wordt eigenlijk zelden gespeeld en wordt ook niet meegeteld als één van zijn pianoconcerten.

Ik heb gekozen voor een uitvoering door het Menuhin Festival Orchestra met Yehudi Menuhin als solist. Ik vermoed dat hij ook de dirigent was bij deze uitvoering.

19-06-2019

Deze week een verzoeknummer voor Stefan: het Chor der Gefangenen uit de opera Fidelio van Ludwig van Beethoven (1770-1827). Beethoven heeft in zijn leven slechts één opera geschreven, maar die is wel een van de grote in de operawereld.

De opera heeft als thema de onvoorwaardelijke liefde van een vrouw voor haar man. In dit geval is Florestan de man, die om politieke redenen op valse beschuldigingen in de gevangenis is opgesloten door Pizarro, de gouveneur van de gevangenis. Om haar man te bevrijden verkleedt zijn vrouw Leonore zich als man, noemt zich Fidelio en neemt dienst in de gevangenis. Na veel verwikkelingen slaagt Leonore erin Pizarro te ontmaskeren als een bedrieger en wordt Florestan van alle blaam gezuiverd.

Beethoven heeft, na de eerste uitvoering in 1806, veel zitten schaven aan de muziek. Zo heeft hij drie versies van de ouverture gemaakt voordat hij tevreden was met de uiteindelijke versie. De eerste drie versies staan bekend als Ouverture Leonore x (x ∈ {1, 2, 3}). De uiteindelijke versie die nu altijd gespeeld wordt bij een uitvoering van de opera is de Ouverture Fidelio. De Leonore ouvertures staan, als zelfstandig werk, vaak op concertprogramma’s.

In het Chor der Gefangenen worden de gevangenen uit hun onderaardse kerkers gehaald om te luchten op de binnenplaats. Je hoort de opluchting van de gevangenen om weer eens frisse lucht te kunnen inademen en daglicht te kunnen zien:

O welche Lust, in freier Luft
Den Atem leicht zu heben!
Nur hier, nur hier ist Leben!
Der Kerker eine Gruft.

De gevangenen vertrouwen op een goede afloop:

Wir wollen mit Vertrauen
Auf Gottes Hilfe bauen!
Die Hoffnung flüstert sanft mir zu:
Wir werden frei, wir finden Ruh
O Himmel! Rettung! Welch ein Glück!
O Freiheit! Kehrst du zurück?

Maar zijn ook beducht erop hun gevoelens te duidelijk te uiten vanwege sancties:

Sprecht leise! Haltet euch zurück!
Wir sind belauscht mit Ohr und Blick.

De uitvoering is door het Chor der Staatsoper Wien en het Orchester der Volksoper Wien o.l.v. Wilhelm Loibner

06-03-2019

Deze maand wil ik wijden aan één type werk, de ouverture. Een ouverture is bij opera’s, operettes en andere grote zangwerken het orkestrale openingsdeel. In de meeste gevallen, zeker vanaf de tijd van Mozart, bevat de ouverture een compilatie van de muzikale thema’s die in het verdere stuk voorkomen. Je zou een ouverture de Executive Summary van zo’n stuk kunnen noemen. Vaak worden ouvertures ook als een op zichzelf staand stuk gebruikt om een concert mee te openen. Sommige ouvertures zijn mede daardoor bekender dan het koorwerk waar het bij hoort.

Deze week heb ik gekozen voor de Egmont ouverture van Ludwig van Beethoven (1770-1827). Egmont is een treurspel over leven en dood van de Hollandse Graaf van Egmont. Hoewel hij trouw was aan de Spaanse koning werd hij in 1568 toch gearresteerd door Alva en is hij op valse beschuldiging van hoogverraad ter dood veroordeeld en onthoofd, samen met de Graaf van Horne. Deze executies leidden tot grote protesten onder de bevolking. Deze protesten worden wel beschouwd als het begin van de Tachtigjarige Oorlog, die uiteindelijk leidde tot de bevrijding van de Spaanse overheersing en het begin van ons Koninkrijk.

Beethoven was zelf een overtuigd tegenstander van enige vorm van overheersing en machtsmisbruik. In die zin was hij een kind van zijn tijd waar in Europa op vele fronten naties vochten tegen onderdrukking, met als startpunt de Franse revolutie in 1791. Het verhaal van Egmont maakte daarom diepe indruk op hem.

De ouverture kent grofweg twee delen, die via een klein tussenspel van 8 maten naadloos in elkaar  overgaan. Het eerste deel (in kleine terts) geeft een impressie van de strijd van Egmont, gevangenneming en veroordeling en eindigt met de onthoofding van Egmont (op tijdstip 6:20 in de uitvoering). Het tweede deel (in grote terts) geeft een triomfantelijke verbeelding van de opstand van de bevolking die uiteindelijk leidt tot de vrijheidsstrijd. Het stuk ging in première in 1810.

De uitvoering is door de Berliner Philharmoniker o.l.v. Claudio Abbado.

Veel luisterplezier.

12-09-2018

Heren. Guul trakteert ons al een aantal weken op vrijdag op een snoepje van de week. Ik wil aan deze traditie bijdragen door voortaan op woensdag een keuze uit het klassieke repertoire aan te bevelen. Omdat op woensdag de week doormidden gezaagd wordt zal ik dat mijn zaagplaat van de week noemen.

En het zal je niet verbazen dat de eerste zaagplaat er eentje is van mijn favoriete componist, Ludwig van Beethoven. Het gaat om de koorfantasie opus 80 in c. Dit is een stuk waar met name de pianist een virtuose partij heeft. Het stuk is bijzonder omdat er zowel elementen van een pianoconcert in zitten en een solo pianist, plus orkest, koor en zangsolisten. De tekst van het stuk is een wat hoogdravend gedicht waarin de kracht van de liefde bezongen wordt. Typisch voor die tijd van Sturm und Drang (we praten over 1808). Waarschijnlijk zijn jullie bekend met het Alle Menschen werden Brüder uit de 9e symfonie van Beethoven. Op een gegeven moment zul je in dit stuk een melodie herkennen die daar erg veel op lijkt. Om die reden wordt dit stuk ook wel een “voorstudie van de 9e” genoemd. Veel luisterplezier. En vrees niet: ik zal niet alleen maar stukken van Beethoven gaan uitzoeken als zaagplaat!