30-12-2020
Dit Beethovenjaar kan ik niet anders afsluiten dan met een werk van deze componist. Ik heb gekozen voor zijn 3e symfonie, ook wel bekend als de Eroica. Beethoven kreeg zijn eerste ideeën voor de Eroica in de periode dat hij zijn Heiligenstädter Testament schreef. Dat is een brief die hij op 6 oktober 1802 in het dorp Heiligenstadt schreef aan zijn broers Carl en Johann. In die brief spreekt hij zijn wanhoop uit over zijn toenemende doofheid. Het document werd in maart 1827, na de dood van Beethoven, ontdekt door Anton Schindler en Stephan von Breuning, die het in oktober van dat jaar lieten publiceren.
Oorspronkelijk noemde hij het stuk Bonaparte uit bewondering voor Napoleon. Als overtuigd aanhanger van de gedachte dat het volk vrij moest zijn van overheersing, beschouwde hij Napoleon als een bevrijder. Toen Napoleon zichzelf in 1804 echter tot keizer verklaarde en daarbij zichzelf kroonde, gaf Beethoven het stuk zijn huidige naam omdat dit volgens hem aantoonde dat Napoleon net zo’n tiran was als alle andere heersers. Hij schijnt daarbij woedend het titelblad verscheurd te hebben. In plaats daarvan werd het opgedragen aan prins Frans Jozef von Lobkowitz, een beschermheer. Het titelblad vermeldde toen Sinfonia Eroica, composta per festeggiare il sovvenire di un grande Uomo (Heroïsche symfonie, gecomponeerd om de herinnering aan een groot man te vieren). De première was in augustus 1804.
Voor die tijd was de Eroica lang en voor de musici technisch uitdagend. Toehoorders waren gewend aan werken voor ontspanning en werden hier voor het eerst geconfronteerd met een werk waarin de componist zijn beeld van de wereld muzikaal wilde uitbeelden. Daarbij werd ook uithoudingsvermogen gevraagd, want het werk was in die tijd het langste werk ooit voor alleen een orkest. Een illustratie van de technische uitdagingen voor de uitvoerders is de passage in het derde deel, een scherzo, waar drie hoorns een thema moeten neerzetten dat voor hoorns in die tijd, zonder kleppen, zeer lastig is. Daarvóór was het tweede deel, door Beethoven een Marche funèbre genoemd, al veel langer dan normaal voor zo’n deel en het langste deel uit de symfonie. Het laatste deel is gebaseerd op een thema dat hij eerder al had gebruikt, onder andere in zijn Geschöpfe des Prometheus (daarmee hebben jullie al eerder kennisgemaakt) en is een variatie op het thema waarmee hij de symfonie start. Vervolgens worden tien variaties op dat thema gespeeld en sluit de symfonie af met een coda.
Ik heb gekozen voor een uitvoering door het Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Iván Fischer.
Een paar jaar geleden heeft de BBC, in de vorm van een speelfilm, een documentaire gemaakt over de première van de Eroica. Zeer aan te bevelen! Ik heb die film ook bijgevoegd.
Een voorspoedig 2021 toegewenst!