Arvo Pärt. Cantus In Memoriam Benjamin Britten

31-08-2022

Vorige week liet ik jullie kennismaken met een werk van Benjamin Britten. De Estse componist Arvo Pärt (1935) begon net zijn werk te ontdekken toen hij hoorde over zijn overlijden. Van zijn website: ‘Op 5 december 1976 hoorde Arvo Pärt op de radio van het overlijden van Benjamin Britten en was diep getroffen door het nieuws. De componist heeft gezegd: “Ik had Britten net voor mezelf ontdekt. Vlak voor zijn dood begon ik de ongewone zuiverheid van zijn muziek te waarderen – ik had de indruk van eenzelfde soort zuiverheid gehad in de ballades van Guillaume de Machaut. En bovendien wilde ik Britten al heel lang persoonlijk ontmoeten – en nu zou het er niet meer van komen.”

Pärt legde op dat moment de laatste hand aan een elegisch orkeststuk, dat hij besloot op te dragen aan de nagedachtenis van zijn overleden collega, uit respect en bewondering voor diens werk.

Cantus begint met drie klokslagen, gevolgd door violen, in het hoge register, spelend in de dalende A-mineur toonladder. Elke volgende strijkersgroep komt een octaaf lager binnen, en begint hun dalende toonladder met de helft van de snelheid, in wat bekend staat als de prolatiecanon. Zo ontstaan vijf lagen melodie in verschillende registers en tempo’s, begeleid door tintinnabuli-stemmen. De langzaam dalende toonladders creëren een effect van eindeloos langzaam vallen, en van vrede en droefheid. Aan het eind van de compositie komt alles samen op hetzelfde punt: één voor één komen de stemmen aan bij het lage akkoord in A mineur. De hele compositie lijkt op één grootschalige cadens, met een spanning die elke definitieve oplossing lijkt te willen vermijden.

Cantus werd in première gebracht door het Ests Nationaal Symfonie Orkest onder leiding van Eri Klas op 7 april 1977 in Tallinn, maar er waren al plannen om het in 1978 uit te voeren met het BBC Symfonie Orkest in het Londense Southbank Centre, onder leiding van dirigent Gennady Rozhdestvensky. Omdat de Sovjetautoriteiten echter weigerden de componist naar Engeland te laten reizen, annuleerde Rozhdestvesnky de uitvoering uit protest, wat op zijn beurt een schandaal veroorzaakte in de internationale media. Een jaar later kreeg Pärt eindelijk een reisvergunning en werd Cantus door hetzelfde orkest uitgevoerd op het BBC Proms festival.

Tegenwoordig is Cantus een van Pärt’s meest populaire werken. Arvo Pärt: “Het is de helderheid van de orde die we allemaal bewust of onbewust waarnemen, zodat het in ons trillingen teweegbrengt, een soort resonantie. Is dat niet het mysterie van muziek, van alle soorten muziek?”’

Het werk wordt uitgevoerd door het Estonian National Symphony Orchestra o.l.v. Paavo Järvi