Verantwoord gebruik van AI bij open leermaterialen

(Generatieve) AI heeft de potentie het ontwikkelen, vindbaar maken, hergebruiken en aanpassen van OER te ondersteunen. Eigenschappen van, met name generatieve, AI staan echter haaks op de waarden die OER vertegenwoordigen, zoals inclusiviteit, diversiteit, transparantie over bronnen, en juist omgaan met auteursrechten. De vraag is daarom: hoe kun je verantwoord gebruik maken van AI, waarbij de waarden van OER zoveel mogelijk gerespecteerd worden?

In de zojuist verschenen paper Building sustainable futures: Responsible development of AI-enabled open educational resources as digital public good (Atenas et al, 2026) wordt deze vraag opgepakt. Daarbij wordt voortgebouwd op reeds aanwezige raamwerken en afspraken die onder meer in UNESCO-verband zijn gemaakt. Ik heb de naar mijn mening meest concrete handvatten in deze blogpost samengevat.

De auteurs beschouwen OER als een voorbeeld van een Digital Public Good (DPG). Dit zijn bouwstenen waarmee landen een veilige, betrouwbare en inclusieve digitale publieke infrastructuur  kunnen opbouwen. Een dergelijke infrastructuur draagt bij aan verwezenlijking van de Sustainable Development Goals van UNESCO. In de paper gebruiken de auteurs de term AI-ondersteunde OER. Dit zijn OER die gecreëerd, aangepast of remixed zijn met behulp van AI-tools en AI-tools om OER beter vindbaar te maken.

Drie raamwerken en afspraken vormen de basis om te komen tot verantwoord AI-gebruik bij OER: het ROAM-X raamwerk, de FAIR-principes en de Dubal Declaration on OER.

ROAM-X: ontwikkelen van verantwoord AI-ondersteunde OER

Het ROAM-X-raamwerk richt zich op rechten, openheid, toegankelijkheid, participatie van meerdere belanghebbenden en overkoepelende kwesties. Het biedt docenten een leidraad voor de verantwoorde ontwikkeling van AI-ondersteunde OER. Door prioriteit te geven aan de bescherming van digitale rechten en rechtvaardige toegang tot leermateriaal, zorgt dit raamwerk ervoor dat door AI gegenereerde OER inclusief zijn en de waarden van openheid en samenwerking hooghouden. De nadruk op participatie van diverse belanghebbenden stimuleert bijdragen van uiteenlopende docenten, leerlingen en gemeenschappen, waardoor de culturele gevoeligheid wordt vergroot. Daarnaast geeft ROAM-X aandacht aan kwesties zoals het verminderen van vooringenomenheid en ethische gegevenspraktijken, waardoor de creatie van duurzame en rechtvaardige leermaterialen in verschillende sociaaleconomische contexten wordt gewaarborgd. De volgende tabel geeft een beschrijving van het ROAM-X raamwerk en, per element, enkele good practices.

ROAM-X-principe	Voorbeeld van good practice
Rechten (Rights)	Waarborg de bescherming van intellectueel eigendom en privacyrechten bij de ontwikkeling van door (Gen)AI-ondersteunde OER. Eerbiedig de digitale rechten van lerenden en makers om toegang te krijgen tot OER, en deze aan te passen en te verspreiden.
Openheid (Openness)	Gebruik OER en deel door (Gen)AI-ondersteunde OER onder open licenties om hergebruik en remixen te stimuleren Bevorder transparantie in AI-gegenereerde inhoud door de betrokkenheid van AI duidelijk aan te geven.
Toegankelijkheid (Accessibility)	Ontwerp OER met het oog op toegankelijkheid, inclusief compatibiliteit met ondersteunende technologieën en rekening houdend met uiteenlopende leerbehoeften. Zorg voor eenvoudige toegang tot OER op meerdere apparaten en in verschillende regio's.
Participatie van meerdere belanghebbenden (Multi-stakeholder participation)	Betrek een brede groep belanghebbenden (waaronder docenten, lerenden, technologen en beleidsmakers) bij het maken en gebruiken van door (Gen)AI-ondersteunde OER. Moedig samenwerking tussen betrokkenen, zowel binnen als buiten onderwijsinstellingen, aan voor feedback en verbetering.
Overkoepelende thema's (Cross-cutting issues)	Integreer genderbewuste inhoud in OER om inclusiviteit te waarborgen en gendervooroordelen in AI-gegenereerde inhoud en gebruikte data te vermijden. Bescherm de gegevens van kinderen bij het maken van door (Gen)AI-ondersteunde OER. Bevorder duurzaamheidsonderwijs en milieubewustzijn. Gebruik AI-tools die energie-efficiënt zijn en aansluiten bij duurzame digitale praktijken.

FAIR: toegankelijkheid van OER

De FAIR-principes uit de Open Science (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) kunnen een cruciale rol spelen bij het waarborgen dat OER wereldwijd toegankelijk zijn, waardoor leermateriaal gemakkelijker te vinden, te raadplegen en te hergebruiken is. Daarmee wordt voorkomen dat digitale kennis in silo’s terechtkomt. Deze principes (gegevens moeten vindbaar, toegankelijk, interoperabel en herbruikbaar zijn) bevorderen ook inclusiviteit en dragen bij aan de collectieve kennisontwikkeling. Ze geven daarmee richting aan het ontwikkelen van
OER die kunnen worden aangepast aan lokale behoeften, met inachtneming van globale standaarden, waarbij inclusiviteit, duurzaamheid en gelijke toegang worden bevorderd en het delen van kennis en onderwijsinnovatie op wereldwijde schaal worden ondersteund. De volgende tabel geeft een beschrijving van de FAIR-principes met per principe technische richtlijnen en voorbeelden van good practices.

FAIR-principe	Technische richtlijn	Voorbeeld van good practice
Vindbaar (Findable)	Gebruik gestandaardiseerde metadata en persistent identifiers (zoals DOI) voor alle OER. Optimaliseer voor vindbaarheid via zoekmachines.	Wijs DOI's toe aan elke OER. Gebruik uitgebreide metadata om eenvoudige doorzoekbaarheid te garanderen.
Toegankelijk (Accessible)	Zorg ervoor dat inhoud beschikbaar is in open, toegankelijke formaten (bijv. PDF, HTML, ODT). Host inhoud op platforms en repositories met open toegang.	Publiceer OER op platforms zoals Wikiwijs en Edusources. Waarborg compatibiliteit met ondersteunende technologieën zoals schermlezers.
Interoperabel (Interoperable)	Gebruik open standaarden (bijv. SCORM, xAPI, IMS) en API's om integratie tussen platforms te vergemakkelijken. Maak gebruik van gestandaardiseerde datastructuren.	Gebruik IMS Global Standards om educatieve inhoud te maken die geïntegreerd kan worden met verschillende leermanagementsystemen (LMS).
Herbruikbaar (Reusable)	Bied duidelijke open licenties en gedetailleerde documentatie over hoe inhoud gewijzigd kan worden. Zorg voor een modulaire opbouw van de inhoud voor eenvoudige aanpassing.	Gebruik Creative Commons Naamsvermelding (CC BY) licenties om aanpassing en hergebruik toe te staan. Structureer OER-inhoud in modulaire formaten voor eenvoudig aanpassen en remixen.

Dubai Declaration on OER

De Dubai Declaration on OER (UNESCO, 2024) bouwt voort op de UNESCO Recommendation on OER (UNESCO, 2019). De Dubai Declaration bevat een aantal beleidsrichtlijnen over het gebruiken van nieuwe technologieën, met name AI, bij creatie en gebruik van OER en, per actielijn van de Recommendation, een aantal meer specifieke aanbevelingen. Het doel hiervan is te komen tot meer en betere implementatie van de Recommendation uit 2019, wereldwijd. In een eerdere blogpost heb ik deze Declaration in meer detail beschreven.

De volgende tabel beschrijft de Dubai Declaration met per actielijn praktische en beleidsaanbevelingen.

Actielijn	Praktijkaanbeveling	Beleidsaanbeveling
Capaciteitsopbouw (Capacity building)	Train belanghebbenden in het verantwoorde gebruik van GenAI voor OER. Ontwikkel richtlijnen waarin verantwoord AI-gebruik en open licenties prioriteit krijgen.	Bevorder digitale geletterdheid om opkomende technologieën effectief te evalueren en te gebruiken.
Toegankelijkheid (Accessibility)	Gebruik AI voor OER-vertaling, tekst-naar-spraak-tools en andere ondersteunende technologieën. Ondersteun een lage-bandbreedte, inclusieve en rechtvaardige toegang voor kwetsbare groepen.	Waarborg de integriteit van metadata en de naleving van privacy-standaarden.
Intellectueel eigendom (Intellectual property)	Sluit licentiegegevens in bij AI-gegenereerde uitvoer. Pleit voor beleid dat naamsvermelding garandeert en auteurschap in AI-modellen en OER beschermt. Vergroot het bewustzijn over auteursrechtuitzonderingen en -beperkingen voor auteurs van OER.	Ondersteun de integratie van machineleesbare licenties in metadata voor AI-modellen en OER.
Duurzaamheid (Sustainability)	Stimuleer 'green computing' en energie-efficiënte ontwikkeling van OER. Implementeer participatieve bestuurskaders voor OER-ecosystemen.	Bouw interoperabele open-source platforms voor OER-curatie en -beheer.
Internationale samenwerking (International cooperation)	Versterk globale en regionale netwerken voor gezamenlijke OER-initiatieven. Zet kaders op voor de samenwerking met juridische experts en open community’s over licentie- en intellectuele eigendomsvraagstukken.	Faciliteer door de gemeenschap gedreven AI-projecten die aansluiten bij de UNESCO Recommendation on OER uit 2019 (UNESCO, 2019)

Integratie: een ethisch en verantwoord kader voor AI-ondersteunde OER-initiatieven

Om onderwijsinstellingen te ondersteunen bij het realiseren van een ethisch en verantwoorde omgeving voor AI-ondersteunde OER hebben de auteurs beleidsdoelstellingen geformuleerd die in overweging kunnen worden genomen. Hiermee worden de kansen als de risico’s van AI-ondersteunde OER geadresseerd. Deze doelstellingen zijn een integratie van de eerder beschreven maatregelen, aanbevelingen en tips. De volgende tabel geeft de integratie weer.

Element	Doelstelling	Belangrijkste componenten
Vaardigheidsontwikkeling (Skills development)	Rust docenten, makers van inhoud en AI-ontwikkelaars uit met vaardigheden voor het ethisch maken van door AI-ondersteunde OER.	Capaciteitsopbouw: Ontwikkel trainingen over AI, ethiek en OER-creatie Digitale geletterdheid: Bevorder verantwoord AI-gebruik AI-geletterdheid: Ontwikkel AI-expertise in het onderwijs
Waarborgen van privacy (Privacy safeguarding)	Bescherm de gegevens en privacy van lerenden en docenten in door AI-ondersteunde OER.	Beleid voor gegevensbescherming: leef regelgeving na (zoals de AVG) Privacy by design: Integreer privacy vanaf het begin Datatransparantie: Communiceer helder over het gebruik van gegevens
Stimuleren van samenwerking (Collaboration promotion)	Stimuleer samenwerking bij het maken, delen en verbeteren van door AI-ondersteunde OER.	Samenwerkingsplatforms: Ontwikkel platforms voor AI-OER-samenwerking Interdisciplinaire teams: Bevorder samenwerking tussen docenten, AI-experts en makers
Ethische AI-integratie (Ethical AI integration)	Zorg dat AI-ondersteunde OER aansluit bij ethische principes en kwalitatief onderwijs versterkt.	Ethische AI-richtlijnen: Ontwikkel richtlijnen voor verantwoord AI-gebruik Beperking van vooroordelen (bias mitigation): Wees beducht op AI-vooroordelen in OER en pas die aan Versterking van gebruikers (user empowerment): Ondersteun geïnformeerde besluitvorming door docenten en lerenden
Evaluatie en continue verbetering (Evaluation and continuous improvement)	Evalueer en verbeter door AI-ondersteunde OER continu.	Impactbeoordeling: Evalueer de impact van AI op onderwijs en privacy Feedbackmechanismen: Verzamel feedback van gebruikers Iteratieve ontwikkeling: Verbeter OER op basis van evaluaties
Ethisch AI-OER-beleidskader (Ethical AI-OER policy framework)	Creëer een beleidskader voor het ethisch gebruik van AI in OER.	Naleving van regelgeving: Sluit aan bij normen voor gegevensbescherming en onderwijs Ethische richtlijnen: Bevorder verantwoord AI-gebruik in OER Monitoring en handhaving: Waarborg de naleving van het beleid

Afsluiting

De auteurs eindigen hun paper met de volgende zinsnede:

Het is van essentieel belang dat leermaterialen toegankelijk en vindbaar blijven en in samenwerking worden ontwikkeld. Uiteindelijk moeten we een ecosysteem creëren dat de toegang tot kennis democratiseert, diverse gemeenschappen sterker maakt en de dialoog bevordert om zo een rechtvaardig en innovatief  onderwijslandschap op te bouwen.

In deze tijden is dit misschien nog belangrijker dan het altijd al was.

Referenties

Atenas, J., Farrow, R., Caldwell, N., Costello, É., & Havemann, L. (2026). Building sustainable futures: Responsible development of AI-enabled open educational resources as digital public goods. International Review of Education. https://doi.org/10.1007/s11159-026-10229-x

UNESCO. (2019). The 2019 UNESCO Recommendation on Open Educational Resources (OER): supporting universal access to information through quality open learning materials (CI-2022/WS/7 Rev.). Paris: UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000383205.locale=en

UNESCO. (2024). Dubai Declaration on Open Educational Resources (OER): digital public goods and emerging technologies for equitable and inclusive access to knowledge (CI/UAI/2024/44/3). Paris: UNESCO. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000392271

Verantwoording gebruik AI

Bij het maken van deze blogpost heb ik Notebook van Gemini gebruikt om de tabellen uit de paper in aanpasbaar formaat, vertaald in het Nederlands, te verkrijgen. Ik heb DeepL gebruikt om relevante passages uit de paper te vertalen. Alle door AI gegenereerde teksten zijn door mij gecontroleerd en, waar nodig, aangevuld en aangepast voor betere leesbaarheid.